Государственное учреждение образования

ДЕТСКАЯ ХУДОЖЕСТВЕННАЯ ШКОЛА ИСКУССТВ г.ГРОДНО

 
ГЛАВНАЯ
ШКОЛЬНАЯ ЖИЗНЬ
ЛАУРЕАТЫ КОНКУРСОВ
УЧЕНИКАМ И РОДИТЕЛЯМ
ГАЛЕРЕЯ
КОНТАКТ
ПОЛЕЗНОЕ


ГЛАВНАЯ

ШКОЛЬНАЯ ЖИЗНЬ

ЛАУРЕАТЫ КОНКУРСОВ

УЧЕНИКАМ И РОДИТЕЛЯМ

ГАЛЕРЕЯ

КОНТАКТ

ПОЛЕЗНОЕ

КАРОТКІ НАРЫС ПА ГІСТОРЫІ МАСТАЦТВАЎ БЕЛАРУСІ (ПАЎЛЕНКА Н.В.)

АСНОЎНЫЯ ПАНЯЦЦІ І ТЭРМІНЫ ПОМНІКІ МАСТАЦТВА, АЎТАРЫ
МАСТАЦТВА БЕЛАРУСІ
1. Мастацтва Беларусі – агульныя паняцці
2. Народнае мастацтва Беларусі. Сімволіка беларускага арнаменту
3. Архітэктура Беларусі– асноўныя паняцці, асаблівасці сельскай і гарадской забудовы
4. Замкавае, палацавая і сядзібнае дойлідства
5. Храмавае будаўніцтва
6. Сучасная архітэктура – гарады Беларусі. Страчаная спадчына.
7. Жывапіс Беларусі - асноўныя паняцці, сакральны жывапіс (іконапіс, фрэскі), свецкі жывапіс 17-19 ст.
8. Жывапіс Беларусі кан. 19- першая палова 20 стагоддзя. Парыжская школа, Віцебск, Заходняя Беларусь
9. Жывапіс Беларусі другой паловы 20 ст.- пач. 21 стагоддзя.
10. Графіка Беларусі
11. Скульптура Беларусі.


 
1. Мастацтва Беларусі – агульныя паняцці
Культура Беларусі мае шматвекавую гісторыю, славутую і поўную сур’езных дасягненняў сусветнага ўзроўню. Мастацтва Беларусі, як частка культуры, якая адлюстроўвае эстэтычныя і светапогледавыя ідэалы, з’яўляецца асновай для разумення не толькі агульнаеўрапейскіх плыняў, але і мясцовай самабытнасці, арганічна ўваходзіць і ўзбагачае сусветную культуру.
На Беларусі прысутнічаюць усе віды пластычнай творчасці – ад выяўленчага мастацтва (жывапіс, графіка, скульптура, фатаграфія) дла прасторавых і утылітарных відаў – архітэктуры, дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва і дызайна.
Стылістычнае развіцце ў большасці адпавядае класічнай еўрапейскай класіфікацыі – ад першабытнага мастацтва да постмадэрну/нізму. Прысутнічае выразны падзел на народнае і прафесійнае (свецкае і рэлігійнае) мастацтва. Самабытнасць беларускаму мастацтву надае і разнастайнасць рэлігійных канфесій (каталіцызм, праваслаўе, іудаізм і г.д.), якія адначасова прысутнічалі і прысутнічаюць да нашых часоў па ўсей тэрыторыі.
Ёсць і вельмі смутныя старонкі ў беларускім мастацтве – гэта неверагодная лічба страчаных каштоўнасцяў, звязаных не толькі з войнамі, якія праходзілі праз Беларусь амаль кожныя паўсотні год , знішчаючы насельніцтва і мясцовую культуру, але і сацыяльна-палітычнымі зменамі, якія не ў меншай ступені паўплывалі на знішчэнне культурнай спадчыны.
Мастацкая культура і кірункі яе развіцця па рознаму прадстаўлены ў розных формах дзяржаўнасці – ад першых княстваў (Полацкае, Гарадзенскае і г.д.), Вялікага Княства Літоўскага, Рэчы Паспалітай, Расійскай Імперыі, Польскай Рэспублікі, Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі да сёняшняй Рэспублікі Беларусь. З гэтым звязана адна з вялікіх праблем беларускага мастацтвазнаўства – цяжка выявіць “чыстых” прадстаўнікоў беларускага мастацтва - большасць з іх уваходзяць у спіс культурнай спадчыны іншых дзяржаў – Польшчы (Фердынанд Рушчыц, Уладзіслаў Стрэмінскі…), Расіі (Леў Бакст, Іван Хруцкі…), Літвы (Ян Рустэм…), Францыі (Марк Шагал, Хаім Суцін…), Італіі (Джузэппа Сакка, Джавані Марыя Бернардоні…) і г.д. Савецкая ўлада ў большасці паспрыяла "знікненню" мастацтва "класавых ворагаў " не толькі занядбаннем і знішчэннем архітэктурных рэлігійных і свецкіх помнікаў, но і шчодрымі "падарункамі", так у 70х вялікая калекцыя партрэтнай радзівілаўскай галерэі была аддана Польшчы. І толькі намаганнем невялікай групы патрыётаў, гісторыкаў, мастацтвазнаўцаў адбываецца адраджэнне беларускай мастацкай спадчыны.

 
2. Народнае мастацтва Беларусі. Сімволіка беларускага арнаменту.
Народнае мастацтва ахопвае разнастайныя віды народнай творчасці, розных па змесце, форме і функцыям. Характэрнымі рысамі з’яўляецца калектыўнасць (агульныя рысы для ўсіх), вусная перадача ведаў, пераемнасць праз паўтор, абрадавасць (сакральнасць) як для спецыяльных абрадавых прадметах, так і часткова ў штодзенных ужытковых. Можна вылучыць тры асноўныя накірункі - традыцыйнае народнае мастацтва, самадзейнае народнае мастацтва і прафесійнае народнае мастацтва.
Традыцыйнае народнае мастацтва непарыўна звазана з традыцыйнай сялянскай культурай і ўключае як архітэктуру (жыллё і гаспадарчыя будынкі), яе аздабленне, так і прадметы штодзеннага ўжытку: прылады працы, мэбля, посуд, тканіны і інш, адзенне і абрадавыя атрыбуты. Існавала да канца ХІХ – сярэдзіну ХХ стагоддзя (у пачатку 20 стагоддзя 15 % жыхароў былі гараджанамі - у пачатку 21 стагодзя - 74%, штогод Беларусь страчвае ў сярэднім 274 вёскі (https://be.wikipedia.org/wiki/Насельніцтва_Беларусі )). Капіталізацыя, міграцыі Першай сусветнай, рэвалюцыі, урбанізацыя, змена структуры грамадства, стылю жыцця і каштоўнасцяў прывялі да заняпаду традыцый, разбурыўся механізм пераймання пакаленнямі - 70-80 гады 20 стагоддзя можна назваць апошнімі ў існаванні жывых традыцый і пераход іх у музейны стан - калі ў мінулым народнае мастацтва прасякала ўвесь побыт сялян, то сучаснае становішча значна звузіла сферу выкарыстання многіх прадметаў - да іх поўнага знікнення ў жыцці. На сеняшні дзень - гэта не масавая з'ява, а справа адзінкавых народных майстроў, што сведчыць аб страты галоўнай рысы традыцыйнага народнага мастацтва - калектыўнасці
Этнаграфічныя музеі Беларусі:
1. Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту (в. Азярцо, Строчыцы)
2. Музейны комплекс старадаўніх народных рамёстваў і тэхналогій "Дудуткі"
3. Гісторыка-культурны музей-запаведнік "Заслаўе"
4. Веткаўскі музей стараверства і беларускіх традыцый
5. Музей народнай творчасці "Бездзежскі фартушок"
6. Мотальскі музей народнай творчасці
7. Музей старажытнабеларускай культуры
8. Музей беларускага народнага мастацтва ў в. Раўбічы
Самадзейная народная творчасць характэрна для ХХ і ХХІ стагоддзяў. Яна можа ўключаць узоры традыцыйнага мастацтва, але мастацкі твор цяпер вызначаўся не столькі страражытнымі канонамі, а колькі талентам і густам аўтараў, а таксама “модай“ і кан’юнктурай. Для яе характэрна павышаная дэкаратыўнасць, жаданне падабацца пакупніку, што прывяло да страты сапраўдных традыцый і росквіту сваесаблівага кітчу, павярхоўных стылізацый, нават дыскрэдытацыі "народнай стылістыкі", дэвізу "ствараю, як хачу". Вельмі часта самадзейная народная творчасць выходзіць па-за межы чыстай утылітарнасці (утылітарнасць, ці мажлівасць функцыянальна выкарыстоўваць рэчы) у станковае мастацтва - г.значыць самастойнага, незалежнага прадмету мастацтва (панно, скульптуры і г.д.). Вельмі важна не блытаць паняцці "самадзейнага" і "народнага" мастацтваў: першае ствараецца на падставе густу і ведаў майстра, другое - працягвае традыцыі і каноны старажытнага калектыўнага (народнага) мастацтва. Званне "народнага майстра" даецца не аматару-умельцу, а чалавеку, які сваёй справай захоўвае аўтэнтычнасць традыцый.
Прафесійнае народнае мастацтва (народныя рамествы, промыслы) - паўстала на падставе рамяства, калі прадметы вырабляліся не толькі для ўласнага ужытку, але і на продаж (кераміка, кавальства і г.д.), прадстаўляе сабой дробнатаварную вытворчасць з выкарыстоўваннем ручной працы. Часцей за ўсё прадстаўляе мясцовыя мастацкія традыцыі.
Таксама народная мастацтва можна падзяліць на мужчынскі і жаночы від дзейнасці. Жылле, прадметы хатняга начыння, посуд традыцыйна адносілася да мужчынскай сферы : кавальства, вырабы з дрэва жылых і гаспадарчых будынкаў, мэблі, посуду, прылад працы, транспарту, скульптуры і г.д., упрыгожванне разьбой, інкрустацыяй і інш, ганчарства, пляценне з лазы. Да жаночай сферы адносіцца ткацтва, вышыўка, роспіс (пісанкі, дываны), выцінанкі (выразанкі), саломапляценне.

Характэрныя рысы беларускага народнага мастацтва.
Архаічнасць і язычніцкія традыціі. Народнае мастацтва беларусаў захавала элементы дахрысціянскай язычніцкай культуры ў большай ступені ў параўнанні з іншымі ўсходнеславянскімі народамі (украінцамі, рускімі). У традыцыях будаўніцтва (выбар месца, матэрыялу, абрады, сімволіка дэталяў і г.д.), адзенні (абярэжная і малітоўная вышыўка, колер і узор тканіны), геаметрычным арнаменце прасочваецца міфалагічнасць мыслення і сувязь з архаічнымі рытуаламі і абрадамі . Сімвалічнымі з’яўляюцца не толькі зоаморфныя і геаметрычныя выявы і формы, але і колер: у спалучэнні бела-чырвоны-белага чырвоны колер ніколі не пераважае над белым – белага значна больш і ў адзенні, і рушніках, дзе чырвоны – колер жыцця, агню, сонца, а белы –выключна пазітыўны - колер вышэйшы, духоўнай чысціні, універсальны знак свету як святла і сусвету, волі, пачатка).Дарэчы, Беларусь адна з нешматлікіх краін, у назве якой прысутнічае колер.
Геаметрычны арнамент. Геаметрычны арнамент найбольш старажытны і ўяўляе сабой форму знакавай пісьменнасці – гэта не проста аздоба прадметаў, перш заўсе, гэта інфармацыя, паданая ў форме замовы, малітвы. Беларускі даследчык Міхась Кацар (“Беларускі арнамент”, 1998), які ўсё жыццё збіраў узоры беларускага арнаменту на тканых і вышываных вырабах, сцвердзіў, што мясцовы арнамент мае дачыненне да старажытнага язычніцкага светапогледу, дзе ў знаках і сімвалах зашыфраваныя ўяленні пра прыроду, працу, чалавека, багоў, кампазіцыя са знакаў – гэта своеасаблівая мова-код, зварот да багоў. Аб значэнні і сімволіке беларускага арнаменту можна даведацца на старонках http://ornaments.shuma.by
Найбольш распаўсюджаныя матывы – ромб, ромб з праменямі у розных вырыяцыях можа азначаць Сонца, Зямлю, Вясну, Жыццё і г.д., зорка – Чалавека, Агонь, лінія з “рагамі”- Багацце і г.д. У залежнасці ад таго, які выкарыстоўваецца матыў (ён можа быць складаным – з некалькі простых элементаў), у які рытм складваецца рапарт арнамента, колькі матываў уваходзіць у кампазіцыю змяняецца “тэкст” – змест арнаментальнага дэкору.
Этнаграфічныя музеі Беларусі:
1. Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту (в. Азярцо, Строчыцы)
2. Музейны комплекс старадаўніх народных рамёстваў і тэхналогій "Дудуткі"
3. Гісторыка-культурны музей-запаведнік "Заслаўе"
4. Веткаўскі музей стараверства і беларускіх традыцый
5. Музей народнай творчасці "Бездзежскі фартушок"
6. Мотальскі музей народнай творчасці
7. Музей старажытнабеларускай культуры
8. Музей беларускага народнага мастацтва ў в. Раўбічы

3. Архітэктура Беларусі– асноўныя паняцці, асаблівасці сельскай і гарадской забудовы.

Асноўнымі тыпамі паселішчаў на Беларусі з'яўляліся гарады , мястэчкі, вёскі (сельскія паселішча), аднадворныя і маладворныя сядзібы : сельская (фальварак, хутар, карчма, двор млынара, лесніка і інш) і шляхецкая (маёнтак, засценак, фальварак, палацава-сядзібны комплекс).

Вёска (ад старажытнаславянскага “весь”) – асноўны тып паселішчаў на Беларусі да 20 ст. Жыхары вескі – гэта ў асноўным сяляне, асноўны занятак іх – сельская гаспадарка – земляробства, жывелагадоўля і разнастайныя промыслы. Асноўнай структурнай адзінкай вескі была сядзіба (двор), якая складалася з жылля і цэлага комплексу падсобных і гаспадарчых пабудоў. Амаль кожны сялянскі двор на працягу стагоддзяў уяўляў самой універсальную гаспадарку, якая сама амаль цалкам забяспечвала ўсе патрэбы: вырошчвала збожжа і розныя сельскагаспадарчыя культуры, выпякала хлеб, гатавала розныя прадукты і кулінарныя вырабы, апрацоўвала лен, пяньку, футру, скуры, ткала тканіны, вырабляла адзенне і абутак, будавала жылле, майстравала розныя прылады, транспартныя сродкі, вырабляла начынне, прадметы паўсядзеннага ўжытку. На Беларусі былі распаўсюджаны некалькі планіровачных форм паселішчаў, па якому можна сведчыць аб старажытнасці вёскі: свабодная (бессістэмная, скучаная), гнездавая, радковая (лінейная), вулічная, сістэмная. Свабодная планіроўка вядома са старажытных часоў. Яна характарызуецца хаатычным размяшчэннем сядзіб у залежнасці ад зручнага месца і рэльефу, а таксама абрадавых традыцый - жылле можна было будаваць толькі ў спрыяльных мясцінах. Да пераходнага тыпу адносіцца гнездавая планіроўка, калі група сем’яў, звязаных кроўнай роднасцю, сялілася вакол цэнтральнай (прадзедаўскай) сядзібы, рассяляючыся пазней па переферыі, утвараючы з цягам часу вялікае родавае “гняздо” аднафамільцаў. Такая планіроўка часцей за ўсе сустракалася на Палессі, дзе існавала шмат вялікіх весак, што складаліся з некалькіх родавых груп сем’яў, сядзібы якіх цесна прымыкалі адна да адной. Радковая (лінейная) планіроўка ў значнай ступені была абумоўлена характарам рэльефу і часта сустракалася ў прырэчных весках, дзе жылле і іншыя памяшканні будаваліся ў адзін рад, выходзячы фасадам да ракі. Пры гэтым вуліца, што праходзіла каля сядзіб, абмяжоўвалася з другога боку берагам ракі ці возера.Вулічная планіроўка з надзеламі па дзве стараны з'явілася звазана з дзяржаўным упарадкаваннем і кіраваннем ( валочная сістэма 16 с.) - часта на адной старане вуліцы размяшчалася жылле, а па другую - гаспадарчыя будынкі. У 20 ст. палітычныя змены, ваенныя знішчэнні і сучасныя погляды на рацыянальную архітэктуру прывялі да стварэнна сістэмнай планіроўкі з аднолькавымі надзеламі з двух бакоў вуліцы ці нават кварталамі. Побач с вёскай на ўзвышшу былі могілкі..
Больш буйныя вёскі - з адміністрацыйным цэнтрам воласці ці прыхода, да якога цягнуліся суседнія вескі, хутары, засценкі, называлася сяло (часта назва "вёска" захоўваецца). Асноўная прыкмета сяла – наяўнасць тут царквы, валасной управы, карчмы, крамы і іншых грамадскіх устаноў.
Амаль усе пабудовы ў вёсцы рабіліся з дрэва - драўлянае дойлідства на Беларусі мае глыбокія і трывалыя традыцыі. Будаўніцтва жылля ў народнай традыцыі было абстаўлена разнастайнымі звычаямі, абрадамі, абярэгамі на значымых этапах: выбар месца для жылля, нарыхтоўку і апрацоўку драўніны, закладку фундамента, рэгламентацыяй колькасці вокнаў, іх арыентацыяй, размяшчэннем печы, покуці і г.д.Асобая ўвага надавалася выбару месца для жылля - не толькі рацыянальнымі меркаваннямі (зручнасць камунікацыі, характар грунту і г.д. але і старажытнымі ўяленнямі : звычай не дазваляў будаваць хату на скрыжаванні дарог і на закінутых шляхах (лічылася, што па начам там блукуюць злыдні), непрымальным было месца, дзе раней стаяла лазня (у міфалогіі гэта прыстанак ведзьмаў), праклятым было месца дзе адбывалася забойства ці калісьці былі знойдзены чалавечыя косці. Месца павінна было звазана з вобразамі дабрабыту і шчасця - там, дзе раней ужо калісьці стаяла хата, у якой мірна працякала жыццё, ці тое месца, якое аблюбоўвала сабе для адпачынку рагатая жывёла, якая ў славянскай міфалогіі была сімвалам хатняга дабрабыту. Увогуле, у беларусаў жывыя істоты былі звязаны з дабрабытам - таму месца, дзе яны адпачывалі, лічылася добрым (нават назіралі мурашоў)
(В.С. Цітоў . Этнаграфічная спадчына, Мінск, Беларусь, 1997)

Двор-сядзіба. - вельмі распаўсюджаны тып паселішча на Беларусі да 2й паловы 20 стагоддзя. Знішчэнне тыпу паселішча звязана з савецкай уладай, калектывізацыей, знішчэннем класа дваран (шляхты) і заможных сялян (кулакоў).
Фальварак (ад нямецкага Vorwerk – хутар) – дробнае уладанне (вотчына) паноў - невялікае пасяленне ў некалькі двароў, першапачаткова абазначаў феадальную гаспадарку, маентак, дзе жыў феадал. Вялікія маенткі мелі некалькі феадальных сядзіб – фальваркаў. Пасля аграрнай рэформы 1557 г. фальварак стаў асновай гаспадаркі. Тут у цэнтры сядзібы стаяў панскі дом, разнастайныя гаспадарчыя і прамысловыя пабудовы, у прыватнасці свірны, скляпы, гумны, адрыны для сена, канюшня, вазоўня, рамесныя майстэрні, кузня, млын, бровар, карчма, пякарня, вяндлярня, сырніцы, размяшчаліся сажалкі, дзе вырошчвалі рыбу, побач – пладовы сад, пасека. Фальварак, такім чынам, быў свайго роду аграрна-прамысловым комплексам. У некаторых фальварках ствараліся мануфактуры па перапрацоўцы сельскагаспадарчай прадукцыі, апрацоўцы лесу, вырабу шкла, ткацкія і інш.
Засценак – паселішча дробнай шляхты ў 1 – 3 сядзібы. Узнікла пасля рэформы 1557 г. разам з так званымі ўстаўнымі вескамі. У сувязі з рэформай уся зямля дзялілася на тры часткі, тры полі; аднак шмат зямельных астраўкоў і ўрочышчаў заставаліся за межамі ("за сценкамі") асноўнага масіву, яны здаваліся ў арэнду дробнай шляхце. Так узнікалі засценкі, якія адрозніваліся ад хутароў сацыяльным паходжаннем жыхароў. З цягам часу (у выніку сямейных падзелаў) засценкі маглі павялічвацца да 5 – 10 і болей сядзіб. У савецкі час засценкі зніклі як у выніку ссялення жыхароў з хутароў, так і перайменавання іх у вескі.
Хутар – старажытны тып беларускіх паселішчаў, абумоўлены ландшафтам (лес, балота) - адасобленая сялянская гаспадарка з сядзібай, якая знаходзілася непасрэдна на зямельным надзеле селяніна. Масавы характар працэс хутарызацыі набыў у канцы ХІХ – пачатку ХХ ст. у сувязі са сталыпінскай аграрнай рэформай. Рост хутароў прадаўжаўся і ў 20-ых гадах і быў перапынены прымусовай калектывізацыяй і ліквідацыяй “кулацтва” як класа. У Заходняй Беларусі хутары захаваліся ад 50 – 60-ых гадоў, калі не лічыць асобных выпадкаў адасобленых пасяленняў, якія сустракаюцца і ў наш час. У суседніх рэспубліках Прыбалтыкі прадпрымаюцца небеспаспяховыя спробы адраджэння хутароў як фермерскіх гаспадарак.
Маёнтак (польск.: majatek) — агульная назва землеўладання з панскай гаспадаркай (жылыя і гаспадарчыя будынкі, прадпрыемствы і г.д.) ,часта маёнткам называюць валоданне шляхты і заможных прадстаўнікоў іншых класаў да пачатку XX ст. Панскія маёнткі мелі, як правіла, выразную ландшафтна-планіровачную структуру. Часта цэнтрам маёнтка у заможнай шляхты быў сядзібна-палацавы комплекс (з панскім домам- палацам, курданёрам, уяздной алеяй, садам і паркам - як пейзажным, так і рэгулярным, гаспадарчымі і жыллевымі забудовамі)

У выніку аддзялення рамяства ад сельскай гаспадаркі з агульнай масы паселішчаў у 8-9 ст. пачалі вылучацца рамесна-гандлёвыя і адміністрацыйна-палітычныя цэнтры, якія з цягам часу ператварыліся ў мястэчкі і гарады .
Мястэчка – гістарычны тып паселішча, што ўвасабляў у сабе пераходныя рысы сяла і горада, аб чым сведчыць і паходжанне самой назвы: “miasteczko” (польск.) – гарадок. Мястэчкі з’яўляліся гандлева-рамеснымі цэнтрамі, пэўную ролю тут адыгрывала і сельская гаспадарка Узнікалі з ХV – ХVІ стст. на гандлевых шляхах пры княжацкіх маентках, феадальных замках, манастырах, вырасталі з магнацкіх сел і весак, часам – сярод лясоў “на сырым корані”, - у гэтым выпадку магнаты вызвалялі мігрантаў на пэўны тэрмін ад падаткаў. Сацыяльны і этнічны склад местачкоўцаў быў даволі стракатым, у большаці мястэчак пераважала яўрэйскае насельніцтва. У ХVІ – ХVІІ стст. на Беларусі налічвалася больш за 300 мястэчак, большасць з іх – у заходняй частцы краіны. Многія карысталіся магдэбургскім правам – правам на самакіраванне. Мястэчка мела центральны гандлевы пляц, які ажываў у час кірмашоў; вакол яго размяшчаліся храмы, будынкі местачковай управы, пастаялы двор, корчмы, гандлевыя і рамесныя лаўкі. Характэрная рыса мястэчак - адсутнасць абарончых збудаванняў. У савецкі час большасць мястэчак страціла свае значэнне гандлевых цэнтраў і была пераведзена ў разрад звычайных весак, меншая частка – атрымала статус гарадоў і гарадскіх паселкаў.
Горад - гістрарычны тып паселішча, звязаны спачатку з абарончай функцыяй ("градамі" называлі крэпасці), пазней больш важную (асноўную) ролю мае як палітычны, адміністрацыйны, духоўны, культурны і гандлёва-рамесніцкі (прамысловы) асяродак. Галоўная рыса гарадоў - жыхары не займаюцца сельскай гаспадаркай, для яго ўласцівы больш разнастайны па сацыяльнаму, канфесійнаму і этнічнаму склад насельніцтва. Першыя гарады ў поўным сэнсе гэтага слова з'явіліся на Беларусі ў 9 ст., разам з першымі дзяржавамі -княствамі (Полацк, Тураў). У 9-13 ст. вядома больш за 40 гарадоў, на 1 студзеня 2017 было ўжо 113 гарадоў. Сярод гарадоў вылучаюцца лідары, якія становяцца сталіцамі, цэнтрамі дзяржаўных утварэнняў, дзе ідзе міжнародны дыялог, жыве і працуе нацыянальная эліта краіны. На Беларусі сталіцамі асобных дзяржаўных устварэнняў былі Полацк (9-13 стст.), Тураў (10-11 стст.), Пінск (12-13 стст.), Гародня (12-13 стст.), Смаленск (11-14 стст.), Наваградак (13 ст.), Вільня (14-18 стст.), Мінск (20-21 стст.). Планіроўка гарадоў была надзвычай устоўлівай: яны размяшчаліся на водных гаднлёвых шляхах, рэкі забяспечвалі горад вадой і былі натуральнымі перашкодамі да ворагаў; вылучаліся адна або некалькі галоўных вуліц, якія вялі ад замка да асноўных сухапутных шляхаў (вонкава радыяльная планіроўка горада сведчыць аб яго старажытным паходжанні). Пазней у горадзе ствараецца другі цэнтр - дзелавы (гандлевая плошча), які разма з замкам вызначыў асаблівасці гарадской структуры. Так як горад агранічаны знешнімі ўмацаваннямі, забудова яго была досыць шчыльнай і шматпавярховай (2-3). З хрысціянізацыяй у гарадах пачалі будавацца храмы - спачатку праваслаўныя, з крэўскай вуніі 1385 - каталіцкія. Калі звычайныя забудовы горада рабіліся з дрэва, храмы будаваліся мураванымі. У 14 ст. у Вялікім Княстве Літоўскім з'явіліся першыя яўрэйскія абшчыны (Брэст (1388), Гродна (1389)), на пачатак 20 стагоддзя яўрэйскае насельніцтва мястэчак і гарадоў складала ад 40 да 80 % (гэта звязана з "мяжой аседласці" у Расійскай імперыі, прынятай у 1791 годзе пры падзеле Рэчы Паспалітай).Першая і Другая Сусветныя войны, Халакост, савецкая палітыка поўнасцю знішчылі яўрэйскую культуру на Беларусі (захавалася толькі архітэктура). Па перапісу 1897 на тэрыторыи сучаснай Беларуси пражывае каля 900 тысяч яўрэяў (https://belisrael.info/?p=59 , http://www.demoscope.ru/weekly/2003/0105/analit03.php) - гэта каля 14 % насельніцтва . Па перапісу 1999 г., яўрэйскае насельніцтва Беларусі складала каля 28 тыс. чалавек.


Помнікі дойлідства на Беларусі па месту знаходжання можна знайсці на старонках:
https://globus.tut.by "
(Глобус Беларусі - праект Андрэя Дыбоўскага "Архітэктурныя і другія славутасці Беларусі : 11 500 аб'ектаў - 7300 фотаздымкаў)


Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту (в. Азярцо, Строчыцы)

4. Замкавае, палацавая і сядзібнае дойлідства.
Замкі Беларусі.
Пачынаючы з 9 стагоддзя на Беларусі пачалі ўзнікаць гарады-крэпасці. Спачатку гэта былі драўляныя абарончыя збудаванні- умацаваны дзядзінец, дзе жыў князь з дружынай, знаходзіліся культавыя і адміністрацыйныя будынкі, жылі прадстаўнікі мясцовай знаці (Бярэсце), пасля - крэпасці з камення і цэглы (Гародня, Крэва,Наваградак, Вільня, Трокі, Ліда). Калі з канца 14 ст. пачаліся ўжывацца гарматы, шмат замкаў прыйшлося прыстасоўваць да новай зброі. Узмацніўся Лідскі замак (ён стаў аднім з найбуйнешых замкаў у ВКЛ). 14-17 стст. на Беларусі- вельмі супярэчлівае: набегі крыжакоў, Крэўская вунія з Каралеўствам Польскім і з'яўленне новай дзяржавы - Рэчы Паспалітай, войны з Крымскім ханствам і Масковіяй паспрыяла абарончаму будаўніцтву, як дзяржаўнаму, так і прыватнаму. У большасці збудаванняў цяжка вылучыць які-небудзь адзіны стыль - часцей за ўсё - гэта злучэнне рысаў раманскага, гатычнага і рэнессанснага стыляў так як вельмі часта яны перабудоўваліся на працягу стагоддзяў. "Чыстымі стылёва" можна назваць Камянецкую Вежу (раманскі), рэнессансным - прыватны замак Радзівілаў у мястэчку Мір, прыватны дом-крэпасць Нонхартаў у Гайцюшніках , сінтэзам розных стыляў - пабудаваны па новаітальянскаё сістэме фартыфікацый замак у Нясвіжу (арх. Ян Марыя Бернардоні, 1583), Гальшанскі замак. На тэрыторыі Беларусі налічваліся каля сотні замкаў, да сённяшніх дзён захавалася толькі некалькі дзясяткаў і большасць з іх у зруйнаваным стане. Акрамя замкаў пасля разделу Рэчы Паспалітай на захадзе Расійскай імперыі будаваліся абарончыя комплексы - крэпасці у Бабруйску і Бярэсці, фарты Гародні, Пішчалаўскі замак (Валадаская турма).
Абарончыя збудаванні на Беларусі:
1. Наваградскі замак (XI-XVI ст.)
2. Стары замак у Гродна(ХІ-ХІХ ст.)
3. Мірскі замак
4. Лідскі замак
5. Камянецкая вежа
6. Любчанскі замак
7. Нясвіжскі замкава-палацавы комплекс
8. Дом-крэпасць Нонхартаў у Гайцюшніках
9. Быхаўскі замак.
10. Мсціслаўскі замак.
11. Замак Гаштольдаў (XVI–XVI ст.)
12. Крэўскі замак (XIV ст.)
13. Тураўскі замак
14. Белы Ковель (Смалянскі замак)
15. Гальшанскі замак-палац
16. Быхаўскі замак Хадкевічаў і Сапегаў
17. Бабруйская крэпасць
18. Берасцейская крэпасць
19. Пішчалаўскі замак

20. Фарты Гародні

Палацы Беларусі
Акрамя абарончых замкаў, якія маглі таксама выконваць адміністратыўныя і рэпрэзентатыўныя функцыі (Стары Замак у Гродна, Нясвіж і г.д.), на Беларусі ў вялікай колькасьці будавалісь палацы - манументальныя парадныя будынкі з вялікай колькасцю разнастайных памяшканняў, як гарадскія, так і як сядзібныя (былі часткай маёнтка). Сапегі, Радзівылы, Тышкевічы, Тызенгаўзы, Чапскія - вялікія роды маглі мець па некалькі (нават дзясяткі) рэзідэнцый не толькі на Беларусі, але і другіх краінах (Польшча, Украіна, Літва, Латвія, Германія, Францыя і г.д.) (Ружанскі палац Сапегаў, палац у Святску Валовічаў і г.д.). Мноства палацаў былі пабудаваныя рускімі дваранамі, якіх адорвалі маёнткамі і зямельнымі ўладаннямі на Беларусі пры далучэнні да Расійскай імперыі (Пацёмкінскі палац у Крэчава, Румянцава-Паскевічаў Гомелі і інш.) . У 19-20 стст. палацы будавалі і сем'і нешляхецкага паходжання. У залежнасці ад месца пабудовы (горад, загарадная рэзідэнцыя) палацы мелі розныя архітэктурныя планы. Амаль усе мелі парадны двор з курданерам перад ім (у горадзе пад'яздная зона магла адсутнічаць і фасад наўпрост выходзіў на вуліцу, ці ў фасадзе стваралі ўяздныя аркі ва ўнутраны двор, усе службовыя пабудовы хаваліся за галоўным фасадам). Загарадныя рэзідэнцыі заўседы мелі паркавую зону, якая была запраектавана ці ва французскім стылю (упарадкаваны парк) ці ў ангельскім (пейзажны парк). Архітэктар стараўся улічыць усе асаблівасці краявіду, нястача тых ці іншых элементаў дапаўнялася штучна (ставы, роўныя тэрасы, алеі, газоны і г.д.) Адначасова з палацам ўзводзіліся вясковыя бажніцы (касцёлы ці цэрквы, капліцы, фамільныя склепы), якія былі дадатковымі архітэктурнымі кропкамі паміж забудовай вёскі і сядзібным ансамблем. У сядзібны ансамбль абавязкова ўваходзілі флігеля - як асобныя, так і далучаныя да асноўнага будынку, дзе размяшчалася служба - ад эканома з яго сям'ёй да іншых служачых, забяспечваючых жыцце не толькі палаца , але і сядзібнай гаспадаркі. Аноўныя стылі пабудавання - барока, классіцызм, эклектыка, мадэрн. Час неспрыяльня аднесся да большасці з іх - вялікае мноства загінула у Першай і Другой сусветных войнах (палацы Тызенгаўза і Радзівілаў у Гродна), частка - з-за занядбання ў часы савецкай улады.
Палацы на Беларусі:
1. Палац Румянцавых-Паскевічаў (Гомель)
2. Палац Гатоўскага (Чырвоны бераг, Жлобінскі раён, Гомельская вобласць)
3. Палац Сапегаў (Ружаны, Пружанскі раён, Брэсткая вобласць)
4. Палац Бутрымовіча (Пінск, Брэсткая вобласць)
5. Палац Пуслоўскіх (Косава, Івацэвічскі раён, Брэсткая вобласць)
6. Палац архірэйскі Каніскага (Магілёў)
7. Палацава-паркавы комплекс Булгакаў (в. Жылічы, Кіраўскі раён, Магілёўская вобласць)
8. Палац Пацемкіна (Крычаў, Магілеўская вобласць)
9. Палац Чапскіх (Прылукі, Мінская вобласць)
10. Палац Тышкевічаў (Валожын. Мінская вобласць)
11. Палац Рдутлоўскіх у Снове (Нясвіжскі раён, Мінская вобласць)
12. Палац губернатара (Віцебск)
13. Палац Тызенгаўза ў Паставах (Віцебская вобласць)
14. Палац Умястоўскіх (Жамыслаўль, Іўескі раён, Гродзенская вобласць)
15. Палац Агінскіх у Залессі (Смаргонскі раён, Гродзенская вобласць)
16. Палац Валовічаў (Свяцк, Гродзенская вобласць)
17. Палац Святаполк-Чэцверцінскіх у Жалудку (Шчучынскі раён, Гродзенская вобласць)
18. Палац Друбецкіх-Любецкіх у Шчучыне (Гродзенская вобласць)
19. Палац Хрэптовічаў у Шчорсах (Гродзенская вобласць)
20. Новы Замак - каралеўскі палац у Гродна (Гродна)
21. Палац Чацвярцінскіх у Гродна (Гродна)

22. Палац віцэ-адміністратара ў Гродна (Гродна)
23.
Архірэйскі палац у Гродна (Гродна)
24. Палац Храптовічаў у Гродна (Гродна)
25. Палац князёў Масальскіх (Гродна)

Сядзібы.
Сядзіба ўяляе сабой комплекс с жыллем гаспадара і дадатковымі забудовамі, звязаныя з гаспадарча-вытворчай дзейнасцю. Палацавыя загарадныя комплексы - прыклад вялікіх сядзіб, дзе гаспадарчая дзейнасць выносілася па-за межамі параднай забудовы з паркам і садам. Сярэднія і дробныя землеўласнікі будавалі гаспадарча-вытворчыя пабудовы побач са сваім жыллём: свірны, лямусы, лядоўні, стайні і вяндоярні - яны выносіліся за межы шляхецкай рэзідэнцыі і стваралі самастойны гаспадарчы двор. Вельмі часта яскравай рысай будаўнічай тэхнікі была "разынкавая муроўка" - калі ў вапнавую рошчыну дабаўляўся палявы камень, паміж крупных камянёў утыкаліся дробныя каменьчыкі цёмнага колеру, ці нават кавалачкі бітага керамічнага посуду. Часцей за ўсе на Беларусі можна спаткаць захаваныя сядзібы, выкананыя ў класічным стылю - не толькі мураваныя, але і драўляныя забудовы з порцікам, высокім дахам (часта мансардным) і мезанінам. З сярэдзіны 19 стагоддзя папулярнымі сталі эклектычныя напрамкі як гістарычныя, так і стылю мадэрн. Пакоі часта размяшчаліся па анфіладнай планіроўцы. Важную ролю адыгрывалі салоны, гасцёўны, сталовыя.
Прыкладам невялікага маёнтка можа служыць сядзібы Адама Міцкевіча, Тадэвуша Касцюшкі, сярэдняй - сядзіба Ваньковічаў.
Акрамя загарадных сядзіб шляхта магла мець маёмасць і ў горадзе. Прыкладам гарадской сядзібы-асабніка можа быць дом Элізы Ажэшка (Нагорскага) ў Гродна, дом-музей Адама Міцкевіча ў Наваградку, сядзіба Глазко "Станіславова" у Рассонах Віцебскай вобласці і інш.

У сувязі з лакальным інтарэсам падрабязна прадстаўлена архітэктура Гарадзеншчыны.
Найбольш захаваныя сядзібы ў Гродзенскай вобласці:
Гродна і Гродзенскі район:
1. Сядзіба караля Станіслава Аўгуста Панятоўскага - Станіслава (Гродна)
2. Сядзіба караля Станіслава Аўгуста Панятоўскага - Аўгустовак (Гродна)
3. Сядзіба караля Станіслава Аўгуста Панятоўскага - Панямунь (Гродна)
4. Сядзіба Нагорскага (дом Элізы Ажэшка) - Гродна
5. Фальварак Тызенгаўза Каралін (в.Караліно, Гродна)
6-13. Сядзібы ў вёсках : Свіслач, Белабалота, Баяры, Індура, Кашубіца, Падлабенне, Лойкі, Лікоўка і інш.

Астравецкі раён:
сядзібы ў вёсках і мястэчках (г.п.) Вялікія Свіраны, Дубнікі, Каменка, Кацяновічы, Падваранцы, Ракішкі, Тракенікі;
Ашмянскі раён:
сядзіба Карчэўскіх (Бянюны), Будзёнаўка, сядзіба Адынцоў (Гейстуны)
Бераставіцкі раён:
сядзібы ў вёсках і мястэчках (г.п.) Бераставіцы, Лішкі, Малая Бераставіца, Массаляны;
Ваўкавыскі раён:
сядзібы ў вёсках і мястэчках (г.п.) Вайшаловічаў (Гнезна) , Краскі, Чырвоны Груд, Нізяны, Падароск, Рось, Цеалін;
Воранаўскі раён:
сядзібы ў вёсках і мястэчках (г.п.) Бальценікі, Воранаўка, дом-крэпасць Нонхартаў (Гайцюшнікі), Падварышкі, Беняконі;
Дзятлаўскі раён:
сядзібы ў вёсках і мястэчках (г.п.) Дзятлава (палац Астрожскага), Казлоўшчына, Міроўшчына, Раготна;
Зельвенскі раён:
сядзібы ў вёсках і мястэчках (г.п.) Аляксандраўшчына , Дзярэчын, Шэйкі, Сынкавічы;
Іўескі раён:
сядзібы ў вёсках і мястэчках (г.п.) Геранёны, Жамыслаўль (палац Умястоўскіх), Ліпнішкі, Хаваншчына
Карэлічскі раён:
сядзібы ў вёсках і мястэчках (г.п.) Кальчычы, Мір, Першамайская, Райца;
Лідскі раён:
сядзіба Дзембавецкіх (Бердоўка), сядзіба Важынскіх (Голдава), Дворышча, сядзіба Грабоўскіх (Дзікушкі), сядзіба Радзівілаў (Жырмуны), сядзіба Ромераў (Малае Мажэйкава);
Мастоўскі раён:
сядзіба Сухадольскіх (Вялікая Рагозніца), Малыя Сцепанішкі, Правыя Масты;
Навагрудскі раён:
сядзібы ў вёсках і мястэчках (г.п.) Адамполь, Вераскова, Уселюб, Дзеляцічы, Любча (Любчанскі замак), Наваградак (дом Адама Міцкевіча), сядзіба-палац Храптовічаў (Шчорсы);
Свіслачскі раён:
сядзіба Тышкевічаў (Жаркоўшчына), сядзіба Багудзенкі (Поразава)
Слонімскі раён:
сядзіба Пуслоўскіх (Альберцін, Гутка-Паслоўская), Слонім, Чэмеры;
Смаргонскі раён:
сядзіба Агінскіх (Залессе), сядзіба Багушэвічаў (Кушляны), Солы;
Шчучынскі раён:
сядзібы ў вёсках і мястэчках (г.п.) Вялікае Мажэйкава, Галавічполле, Жалудок (палац, сядзібны комплекс), Шчучын
Найбольш захаваныя і значныя сядзібы на Беларусі ў весках і мястэчках:
Брэсткая вобласць:
сядзіба Нямцэвічаў (Скокі ), сядзіба Рэйтанаў (Грушаўка), сядзіба Трэмбіцкіх (Лінова), сядзіба Сапегаў (Высокае), сядзіба Швыкоўскіх (Пружаны), сядзіба Катлубаеў (Ястрэмбель), сядзіба Бохвіцаў (Флер'янава) , сядзіба Тадэвуша Касцюшкі (Мерачоўшчына), сядзіба А.Суворава (Кобрын), радавая сядзіба Дастаеўскіх (Дастоева), сядзіба Адама Міцкевіча (Завоссе), сядзіба Напалеона Орды (Варацэвічы), Заполле, Нача, Савейкі .
Віцебская вобласць:
сядзіба Ільі Рэпіна Здраўнёва (Койтава), Рассоны, Обаль, Смаляны, Бяшэнкавічы, Друя, Опса, Лявонпаль, Лынтупы, Паставы, Гарадзец, Германавічы;
Гомельская вобласць:
сядзіба Халецкіх і Войніч-Сенажэцкіх (Хальч), сядзіба Паскевічаў (Каранёўка), Нароўля
Магілёўская вобласць:
сядзіба графаў Талстых (Грудзінаўка), Жылічы (палацава-сядзібны комплекс), Чырвоны Бераг
Мінская вобласць:
сядзіба Тышкевічаў (Вялае), сядзіба Прушынскіх у Лошыцы (Мінск), сядзіба Ваньковічаў (Мінск) , сядзіба Храптовічаў (Валожын) , палацавы комплекс Тышкевічаў (Валожын) , сядзіба Яленскіх (Туча) , сядзіба Ададуравых (Мінск), сядзіба Манюшка (Смілавічы), Лушчыкі, Маліноўшчына і інш.

Помнікі дойлідства на Беларусі па месту знаходжання можна знайсці на старонках:
https://globus.tut.by (Глобус Беларусі - праект Андрэя Дыбоўскага "Архітэктурныя і другія славутасці Беларусі : 11 500 аб'ектаў - 7300 фотаздымкаў)
https://vedaj.by VEDAJ.BY - Славутасці і выбітнасці Беларусі



Абарончыя збудаванні на Беларусі:
1. Наваградскі замак (XI-XVI ст.)
2. Стары замак у Гродна (ХІ-ХІХ ст.)
3. Мірскі замак
4. Лідскі замак
5. Камянецкая вежа
6. Любчанскі замак
7. Нясвіжскі замкава-палацавы комплекс
8. Дом-крэпасць Нонхартаў у Гайцюшніках
9. Быхаўскі замак.
10. Мсціслаўскі замак.
11. Замак Гаштольдаў (XVI–XVI ст.)
12. Крэўскі замак (XIV ст.)
13. Тураўскі замак
14. Белы Ковель (Смалянскі замак)
15. Гальшанскі замак-палац
16. Быхаўскі замак Хадкевічаў і Сапегаў
17. Бабруйская крэпасць
18. Берасцейская крэпасць
19. Пішчалаўскі замак

20. Фарты Гародні

Палацы на Беларусі:
1. Палац Румянцавых-Паскевічаў (Гомель)
2. Палац Гатоўскага (Чырвоны бераг, Жлобінскі раён, Гомельская вобласць)
3. Палац Сапегаў (Ружаны, Пружанскі раён, Брэсткая вобласць)
4. Палац Бутрымовіча (Пінск, Брэсткая вобласць)
5. Палац Пуслоўскіх (Косава, Івацэвічскі раён, Брэсткая вобласць)
6. Палац архірэйскі Каніскага (Магілёў)
7. Палацава-паркавы комплекс Булгакаў (в. Жылічы, Кіраўскі раён, Магілёўская вобласць)
8. Палац Пацемкіна (Крычаў, Магілеўская вобласць)
9. Палац Чапскіх (Прылукі, Мінская вобласць)
10. Палац Тышкевічаў (Валожын. Мінская вобласць)
11. Палац Рдутлоўскіх у Снове (Нясвіжскі раён, Мінская вобласць)
12. Палац губернатара (Віцебск)
13. Палац Тызенгаўза ў Паставах (Віцебская вобласць)
14. Палац Умястоўскіх (Жамыслаўль, Іўескі раён, Гродзенская вобласць)
15. Палац Агінскіх у Залессі (Смаргонскі раён, Гродзенская вобласць)
16. Палац Валовічаў (Свяцк, Гродзенская вобласць)
17. Палац Святаполк-Чэцверцінскіх у Жалудку (Шчучынскі раён, Гродзенская вобласць)
18. Палац Друбецкіх-Любецкіх у Шчучыне (Гродзенская вобласць)
19. Палац Хрэптовічаў у Шчорсах (Гродзенская вобласць)
20. Новы Замак - каралеўскі палац у Гродна (Гродна)
21. Палац Чацвярцінскіх у Гродна (Гродна)

22. Палац віцэ-адміністратара ў Гродна (Гродна)
23.
Архірэйскі палац у Гродна (Гродна)
24. Палац Храптовічаў у Гродна (Гродна)
25. Палац князёў Масальскіх (Гродна)

Сядзібы:
1. Сядзіба караля Станіслава Аўгуста Панятоўскага - Станіслава (Гродна)
2. Сядзіба караля Станіслава Аўгуста Панятоўскага - Аўгустовак (Гродна)
3. Сядзіба караля Станіслава Аўгуста Панятоўскага - Панямунь (Гродна)
4. Сядзіба Нагорскага (дом Элізы Ажэшка) - Гродна
5. Фальварак Тызенгаўза Каралін (в.Караліно, Гродна)
6. Сядзіба Свяцк Гурскіх Радзівілкі (Гродзенскі раён)
7. Сядзіба Сегеней (Краскі, Ваўкавыскі раён, Гродзенская вобласць)
8. сядзіба Багудзенкі (Поразава, Свіслачскі раён, Гродзенская вобласць)

9. Сядзіба Вайшаловічаў (Гнезна, Ваўкавыскі раён, Гродзенская вобласць)
10 . Сядзіба Іваноўскіх (Галавічполле, Шчучынксі раён,Гродзенская вобласць)
11. Сядзіба Пуслоўскіх (Альберцін, Гутка-Паслоўская, Слонімскі раён, Гродзенская вобласць)
12. Сядзіба Нямцэвічаў (Скокі, Брэсткі раён)
13. Сядзіба Тадэвуша Касцюшкі (Мерачоўшчына, Івацевічкі раён, Брэсткая вобласць),
14. Сядзіба Адама Міцкевіча (Завоссе, Баранавічскі раён, Брэсткая вобласць)
15. Сядзіба Напалеона Орды (Варацэвічы, Іванаўскі раён, Брэсткая вобласць),
16. Сядзіба Швыкоўскіх (Пружаны, Брэсткая вобласць),
17. Сядзіба Катлубаеў (Ястрэмбель, Баранавічскі раён, Брэсткая вобласць),
18. Сядзіба -музей Язэпа Драздовіча (Германавічы , Шаркаўшчынскі раён, Віцебская вобласць)
19. Сядзіба Гласкага (Расоны , Віцебская вобласць)
20. Сядзіба Ільі Рэпіна Здраўнёва (Койтава, Віцебскі раён)
21. Сядзіба Паскевічаў (Каранёўка, Гомельскі раён)

22. Сядзіба графаў Талстых (Грудзінаўка, Быхаўскі раён, Магілёўская вобласць)
23. Сядзіба Ваньковічаў (Мінск)
24. Сядзіба Прушынскіх у Лошыцы (Мінск)
25. Сядзіба Манюшка (Смілавічы, Чэрвеньскі раён, Мінская вобласць)

5. Храмавае будаўніцтва  
6. Сучасная архітэктура – гарады Беларусі. Страчаная спадчына.  
7. Жывапіс Беларусі - асноўныя паняцці, сакральны жывапіс (іконапіс, фрэскі), свецкі жывапіс 17-19 ст.  
8. Жывапіс Беларусі кан. 19- першая палова 20 стагоддзя. Парыжская школа, Віцебск, Заходняя Беларусь  
9. Жывапіс Беларусі другой паловы 20 ст.- пач. 21 стагоддзя.  
10. Графіка Беларусі  
11. Скульптура Беларусі.  
 

Краткий конспект по истории искусств для 2 класса. Введение в историю искусств.
Краткий коснпект по истории искусств для 2 класса. Искусство Древнего Мира.

Краткий конспект по истории искусств для 3 класса. Искусство Античности и Средневековья
Краткий конспект по истории искусств для 3 класса. Искусство Возрождения

Краткий конспект по истории искусств для 4 класса. Искусство 17-18 веков.
Краткий конспект по истории искусств для 4 класса. Искусство 18-19 веков.

Краткий конспект по истории искусств для 5 класса. Искусство 20 века.
Кароткі нарыс па гісторыі мастацтваў Беларусі. 5 клас.

 
 

 

©2009 ДХШ г. Гродно
ГлавнаяО школеУченикам и родителямГалереяКонтакт